Dit is een opiniestuk over de positie van tolken en vertalers als taalkundige nutsvoorziening in de rechtsstaat en de zorg, en een call-to-action aan het te vormen nieuwe kabinet.

Taalbemiddeling als nutsvoorziening van de rechtsstaat en zorg

Waarom het systeem rond taalbemiddeling niet deugt – en wat er moet veranderen

Wanneer systemen te lang leunen op onbeperkte marktwerking zonder publieke randvoorwaarden, ontstaan machtsverschillen die zichzelf versterken. Kapitaal zoekt de kortste route naar rendement, niet naar waardecreatie.

In de tolk- en vertalerswereld betekent dat concreet: de marge blijft in de keten hangen, terwijl de rekening wordt neergelegd bij de professional én bij de burger die afhankelijk is van kwalitatieve taalbemiddeling.

Taal als nutsvoorziening, niet als bulkproduct

Tolken en vertalers zijn geen "uurtjes taal", maar onderdeel van de basisinfrastructuur – een taalkundige nutsvoorziening – van rechtsstaat en zorg. Zonder goede taalbemiddeling hebben mensen feitelijk minder rechten, minder grip en minder veiligheid.

Toch wordt taal vaak ingekocht alsof het gaat om kantoorstoelen: “tolkdiensten”, “telefonische tolk”, “vertaling per woord”. Zodra die termen in een spreadsheet naast kantoorartikelen en schoonmaak staan, wordt de vraag voorspelbaar:

  • niet: “Wat is nodig om iemand écht te laten begrijpen wat er gebeurt?”
  • maar: “Hoeveel kunnen we besparen?”

Zolang er geen stevige publieke randvoorwaarden zijn, wint automatisch de laagste prijs – wat dat ook kost aan kwaliteit, continuïteit en integriteit. En om misverstanden te voorkomen: het probleem zit niet in de mensen op de callcenters en planningsafdelingen van bemiddelaars en intermediairs. Zij draaien gewoon mee binnen de prikkels en spelregels die onze overheid heeft ontworpen.

Wat dit oplevert in de praktijk

Bij de politie
Een verdachte wordt gehoord met een telefonische tolk die geen dossier heeft gezien. Het verhoor loopt stroef, delen moeten opnieuw. Iedereen gefrustreerd – maar de inkoop was “lekker strak”.

In de jeugdzorg
Iemand tolkt drie zware gesprekken achter elkaar, zonder voorbereidingstijd en zonder nazorg. De nuance gaat verloren. Op papier is de dienst “geleverd volgens SLA” (Service Level Agreement: de contractuele serviceniveaus over bijvoorbeeld beschikbaarheid en responstijd), in werkelijkheid raakt de inhoud vervormd.
De SLA zegt dus dat het vinklijstje klopt – niet dat de communicatie echt begrepen is.

In het ziekenhuis
Een arts legt een complexe diagnose uit. De tolk krijgt een tarief waar geen seconde voorbereiding in past. De patiënt knikt, maar begrijpt het niet echt. De instelling kan wél afvinken dat er een tolk aanwezig was.

Dit zijn geen incidenten, maar voorspelbare uitkomsten van een systeem waarin prijs – zonder randvoorwaarden – de hoofdrol speelt.

Het systeem optimaliseert op marge, niet op begrip

Tussenpartijen schrijven scherp in om opdrachten te winnen. Binnen die contracten wordt geoptimaliseerd via:

  • lage inkooptarieven richting tolken en vertalers,
  • schaalvoordelen en digitalisering,
  • strakke planning met zo min mogelijk tijd voor voorbereiding en nazorg.

Dat is rationeel gedrag binnen de huidige spelregels. Maar voor verdachten, asielzoekers, patiënten en ouders is taal geen optimalisatievraagstuk – het is hun enige toegang tot de werkelijkheid.

Alles wat kwaliteit kost, komt onder druk te staan:

  • dossier lezen,
  • terminologie voorbereiden,
  • scholing,
  • intervisie,
  • reistijd,
  • nazorg.

De impliciete boodschap aan professionals: doe het sneller, goedkoper, met minder tijd.

Waarom betaalde voorbereiding onmisbaar is

Je kunt niet zorgvuldig tolken in een strafzaak, zedenzaak, jeugdzorgdossier of medisch traject als je het dossier pas hoort zodra de microfoon aangaat. Zonder voorbereiding werkt de tolk noodgedwongen op woordniveau in plaats van op betekenisniveau.

In alle andere beroepen vinden we betaalde voorbereiding vanzelfsprekend:

  • In de zorg wordt voorbereiding en verslaglegging als “indirecte tijd” standaard meegerekend in de tarieven.
  • In de advocatuur is dossierstudie declarabele tijd.
  • In het arbeidsrecht geldt verplichte voorbereiding simpelweg als arbeidstijd.

Alleen bij tolken en vertalers doen we nog alsof voorbereiding een hobby is die “wel in het uurtarief zal zitten” – terwijl dat tarief daar feitelijk geen ruimte voor laat. Het resultaat: langere en stroevere gesprekken, meer misverstanden, grotere kans op fouten en uiteindelijk méér kosten in de keten.

"Laat ze maar Nederlands leren"

Een hardnekkig argument: “Als buitenlanders hier wonen, moeten ze gewoon Nederlands leren. Tolken maken ze lui.”

Laten we hier helder over zijn:

  1. Recht en zorg wachten niet op taalcursussen.
    Een asielzoeker moet al in de eerste fase van de procedure bij de IND zijn vluchtverhaal doen. Een verdachte heeft nú recht op een eerlijk proces. Een patiënt moet vandaag begrijpen of die operatie levensreddend of riskant is. Zelfs wie elke dag vlijtig Nederlands studeert, beheerst niet binnen maanden het juridisch of medisch vakjargon voor gesprekken waarvan zijn vrijheid, gezondheid of leven afhangt.
  2. Veel mensen zijn hier tijdelijk of acuut.
    Toeristen met spoedeisende hulp, buitenlandse getuigen, internationale bezoekers die betrokken raken bij een strafzaak – moeten die eerst twee jaar taalles volgen voordat hun kant van het verhaal telt? Een rechtsstaat die dat eist, is geen rechtsstaat meer.
  3. Ook geboren Nederlanders hebben een tolk nodig.
    Dove en slechthorende Nederlanders voor wie gebarentaal de eerste taal is. Mensen met ernstige spraak- of taalstoornissen. Dit is geen “migrantenvoorziening”, maar een randvoorwaarde voor gelijke toegang tot recht en zorg.

Het idee dat taalbemiddeling mensen “lui” maakt, suggereert dat we het over een luxe hebben. In werkelijkheid gaat het om een vader die moet begrijpen waarom zijn kind onder toezicht wordt gesteld; een vrouw die uitlegt waarom ze haar land ontvlucht is; een patiënt die moet snappen wat palliatieve zorg inhoudt.

Wie vindt dat dit maar in gebrekkig Nederlands moet “omdat ze dan gemotiveerd zijn”, speelt Russische roulette met fundamentele rechten.

Gevangen in het systeem

Tolken en vertalers houden dit systeem - tegen wil en dank - óók in stand. Niet omdat ze het ermee eens zijn, maar omdat er  geen alternatief is.

  • De grote aanbestedingen liggen bij een beperkt aantal partijen.
  • Veel instellingen mógen alleen nog via die contracten inkopen.
  • Wie “nee” zegt tegen slechte voorwaarden, zegt in de praktijk vaak “nee” tegen het grootste deel van zijn werk.

Formeel ben je zelfstandig ondernemer. In de praktijk zit je in een monopsonie: één (of enkele) grote inkoper(s), heel veel kleine aanbieders.

Bij een monopolie is er één aanbieder en veel kopers. Bij een monopsonie is het precies andersom: één dominante koper, veel aanbieders die van die ene afhankelijk zijn.

In gewone taal:

“Je bent ondernemer zolang je ja zegt.
Zeg je nee, dan ben je vervangbaar.”

Dat is precies de positie waarin veel taalprofessionals zitten. De keuze is vaak: meedoen tegen voorwaarden waar je buikpijn van krijgt, of je beroep (gedeeltelijk) verlaten. Het is dan niet eerlijk om te zeggen dat tolken zich “laten uitbuiten”; het systeem laat nauwelijks een reële uitweg.

De verborgen subsidie

Politiek en bestuur kunnen zeggen: “Zie je wel, taal kan goedkoop.”
Maar die besparing is grotendeels een boekhoudtruc.

De rekening wordt doorgeschoven naar professionals die:

  • onbetaalde voorbereiding, reistijd en nazorg leveren,
  • de gaten dichten die ontstaan door te krappe tarieven,
  • de prijs betalen in de vorm van stress, uitputting en uitstroom.

De overheid “bespaart” alleen omdat tolken en vertalers het verschil indirect uit eigen zak bijleggen. Dat is geen efficiënte markt, dat is een stille subsidie van een kwetsbare beroepsgroep.

Het systeem moet veranderen – en het nieuwe kabinet kan dat realiseren

Het probleem zit niet in “klagende tolken”, maar in de manier waarop we taalbemiddeling hebben ingericht: als los inkoopproduct, zonder serieuze publieke kaders.

Als taal werkelijk een nutsvoorziening is van rechtsstaat en zorg, dan horen daar randvoorwaarden bij die onbeperkte marktwerking begrenzen:

  1. Minimumtarieven
    die voorbereiding, reistijd, scholing en pensioen dekken.
  2. Kwaliteit zwaarder dan prijs
    in aanbestedingen (bijvoorbeeld 70% kwaliteit, 30% prijs), met toetsing op vakbekwaamheid, ervaring en beroepsregistratie.
  3. Ruimte voor directe afspraken
    met professionals en kleine specialistische bureaus, niet alleen via één groot raamcontract.
  4. Transparantie over marges
    in de keten: wat betaalt de overheid, wat komt uiteindelijk bij de professional?
  5. Politieke erkenning van taalbemiddeling als publieke infrastructuur / nutsvoorziening
    in plaats van als willekeurige inkooppost.

Dit zijn geen utopische wensen, maar concrete beleidsaanpassingen die bijdragen aan:

  • minder rechterlijke dwalingen door beter begrip in verhoren en zittingen;
  • veiligere zorg door heldere communicatie tussen arts en patiënt;
  • effectievere jeugdbescherming door nuance in gesprekken met gezinnen;
  • eerlijkere asielprocedures door zorgvuldige taalbemiddeling.

De échte vraag voor het nieuwe kabinet

De vraag is niet:

“Kunnen tolken niet goedkoper?”

De vraag is:

“Hoeveel rechtszekerheid, medische duidelijkheid en kinderbescherming zijn we bereid in te ruilen voor een paar procent inkoopwinst – zónder duidelijke randvoorwaarden rond een taalkundige nutsvoorziening?”

Een kabinet dat wil bezuinigen op taalbemiddeling, bezuinigt op de fundamenten van de rechtsstaat zelf.

Een kabinet dat deze sector goed organiseert, investeert in betere rechtspleging, veiligere zorg en betere bescherming van kwetsbaren.

De keuze is helder. Het moment is nu.

Door: Martin Cordes – tolk/vertaler Turks

Wilt u hierover doorpraten, of zoekt u naar manieren om tolk- en vertaaldiensten binnen uw organisatie meer als nutsvoorziening te organiseren? Ik denk graag mee – als tolk/vertaler én als brug tussen praktijk en beleid.